Osmanlıda Bilginin Üretimi Telvih Haşiyelerinde Mukaddimatı Erba Tartışmaları

Osmanlı düşünce geleneğinde en yaygın bilgi üretim şekillerinden biri şüphesiz haşiye yazımıdır. 15. yüzyılın özellikle ikinci yarısından itibaren klasik sonrası dönemin ilmî mirasını Teftâzânî ve Cürcânî'nin yorum ve eleştirileri üzerinden okumaya başlayan Osmanlı âlimleri, İslam düşüncesinin problemlerini bu iki ismin eserlerine yazdıkları haşiyelerde tartıştılar. Teftâzânî'nin fıkıh usulü alanında Sadrüşşeria'nın Tavzih'ine yazdığı Telvîh, bu dönemde üzerine en çok haşiye kaleme alınan eserlerdendir. Osmanlı düşünce gelenğinde Telvîh üzerine yazılan haşiyelerde en yoğun tartışılan bölümlerden biri de teklifin ve insanın özgür iradesinin ontolojik olarak temellendirildiği mukaddimât-ı erba' argümanıdır. Modern literatürde haşiye yazımını özgünlükten yoksun gören hâkim söylemi sorgulayan teşebbüsleri derinleştirmeyi amaçlayan bu araştırma, 15. yüzyılda Osmanlı ilim çevresinde Telvîh'e yazılan haşiyeler özelinde haşiye yazımındaki bilgi üretimine odaklanıyor. Bu üretimi mukaddimât-ı erba' etrafındaki tartışmalar üzerinden ele alan kitap, bir taraftan dönemin haşiyelerindeki fikrî canlılığı ortaya koyarken diğer taraftan bu tartışmalarda çoğunlukla argüman merkezli gerçekleşen bilgi üretimini fikrî-tarihî bağlamında açıklamaya çalışıyor.