Kitabül Mille Din Üzerine

Kitâbü'l-Mille/Din Üzerine, Fârâbî'nin felsefi sisteminin merkezî meselelerinden biri olan din konusunatahsis edilmiş bir çalışmadır. Fârâbî, kitabın başlığında geçen "mille" kelimesinin din kelimesiyle nerdeyseaynı anlamı verdiğini belirtse de, din lafzını sadece bu eserinde değil diğer eserlerinde de hemen hemen hiçkullanmaz. Çünkü "din"den farklı olarak "mille", özellikle, din dediğimiz inançlar ve ameller manzumesinişartlara göre takdir edip belirleyen insana işaret eder. Bu da bize, sadece erdemli dinlerden değil erdemsizdinlerden de bahsetme imkânı verir. Fârâbî, kitabın hemen başında dinlerle ilgili bu ayrımı yapar ve erdemsizdinleri erdemsiz yönetim biçimleriyle ilişkilendirir. Bu şekildeki ayrım şuna işaret eder ki, politik niteliktekitoplum, erdemli olsun veya olmasın, toplumu belli değerler etrafında toplayan, belli gayelere doğruyönlendiren bir dînî zorunlu kılar. Eserin son paragrafında belirtildiği üzere, bir "ortak din" olmaksızıntoplumu dünya ve ahiret mutluluğu doğrultusunda yönlendirmek mümkün olmaz. Dolayısıyla Fârâbî'ye göredin ilm-i medenî kapsamındadır. Din, kurumsal olarak, bilinmesi/inanılması gereken birtakım görüşlerle/ârâ'yapılması ve uygulanması gereken birtakım fiilleri içerir. Bunlar Fârâbî'nin diğer eserlerinde de bahse konuedilir fakat bunların özlü ve açık bir sayımı Kitâbü'l-Mille'de yer alır. Bu sayımla ilgili olarak iki hususubelirtebiliriz. Birincisi, Fârabî'nin çerçevesini çizdiği görüşler/inançlar geleneksel "amentü" listesini büyükölçüde yansıtır fakat ondan çok daha fazlasını ihtiva eder. İkincisi, Mebâdiu Ârâi Ehli'l-Medîneti'l-Fazıla,söz konusu görüşlerin/ârâ' ilkelerini, yani makullerini inceler. Dolayısıyla Farâbî'ye göre yöntem ve iletimbiçimleri farklı olsa da erdemli dinin müfredatıyla hakiki felsefenin müfredatı örtüşür.